Hoe sterk is het bewijs voor puberteitsremmers eigenlijk?

De gouden standaard ontbreekt

In de geneeskunde geldt: hoe ingrijpender de behandeling, hoe sterker het bewijs moet zijn. Voor puberteitsremmers bij genderdysforie vond de Zweedse systematische review van SBU geen enkele gerandomiseerde gecontroleerde studie; de weinige observationele studies die jongeren over langere tijd volgden, waren klein en hadden veel uitval (bron). De Engelse review van NICE uit 2020 beschrijft alle meegenomen studies als klein, zonder controlegroep en vatbaar voor vertekening (bron).

Drie landen, dezelfde conclusie

Engeland en Zweden lieten het bewijs systematisch opnieuw beoordelen; Finland stelde in 2020 een nieuwe richtlijn op:

• Engeland (NICE, 2020): alle uitkomsten van de onderzochte studies hebben een zeer lage zekerheid, 'very low certainty' (bron).
• Zweden (SBU, 2022): het bewijs is onvoldoende om de effecten op psychosociale gezondheid, cognitie, lichaamssamenstelling en stofwisseling te beoordelen; wel vertragen puberteitsremmers de botrijping en de opbouw van botdichtheid (bron). De Zweedse richtlijn uit 2022 bepaalt dat medische behandeling alleen binnen een onderzoeksprotocol of in uitzonderlijke gevallen wordt gegeven (bron).
• Finland (2020): volgens het eindrapport van de Cass Review noemt de Finse richtlijn psychosociale zorg de eerste behandeling, komt zij tot vergelijkbare conclusies over de onzekerheid van het bewijs en adviseert zij uiterste voorzichtigheid met puberteitsremmers onder de 18 jaar (bron).

Een bijgewerkte systematische review van de Universiteit van York, gemaakt voor de Cass Review, beoordeelde in 2024 vijftig studies: één van hoge, 25 van matige en 24 van lage kwaliteit. Over het effect op genderdysforie, psychische gezondheid en cognitieve ontwikkeling kon geen conclusie worden getrokken (bron).

Het Dutch protocol onder de loep

De praktijk is terug te voeren op de Nederlandse studies van De Vries en collega's. De studie uit 2011 volgde de eerste 70 jongeren die tussen 2000 en 2008 puberteitsremmers kregen (bron); die uit 2014 volgde 55 van hen tot in de jonge volwassenheid (bron). Om in aanmerking te komen moesten de jongeren minstens 12 jaar zijn, levenslang genderdysforie hebben die rond de puberteit was toegenomen, psychisch stabiel zijn zonder ernstige psychiatrische stoornissen die de diagnostiek konden verstoren, en steun van hun gezin hebben (bron). Tijdens de puberteitsremming namen gedrags- en emotionele problemen af, maar veranderden genderdysforie en lichaamstevredenheid niet (bron). Niet alle deelnemers vulden na de behandeling de vragenlijsten in (59 tot 73 procent per meting), wat het volgens de Cass Review moeilijk maakt conclusies te trekken (bron). Eén deelnemer overleed na een vaginoplastiek aan een necrotiserende fasciitis (bron).

In Engeland veranderde de groep die zich bij de genderkliniek meldde van vooral jongens vóór de puberteit naar vooral meisjes in of na de puberteit. Behandelaars die de Cass Review aanhaalt, zien bij adolescenten vaker complexe problemen, met meer psychische klachten en diagnoses als autisme en ADHD. Puberteitsremmers werden daar ook gegeven aan jongeren die niet aan de strikte Nederlandse criteria voldeden, onder wie jongeren zonder genderincongruentie vóór de puberteit (bron). Resultaten uit de ene groep werden zo toegepast op een andere.

Wat zou deugdelijk bewijs vergen?

Critici van de Cass Review, onder wie artsen en onderzoekers van Yale, stellen dat het soort bewijs waar de review om vraagt, zoals gerandomiseerd onderzoek, om ethische en methodologische redenen 'niet mogelijk en niet passend' is (vertaald) (bron). Maar de geneeskunde kent daarvoor beproefde oplossingen: gefaseerde toelating binnen onderzoeksprotocollen, langdurige registratie van álle behandelde kinderen, vergelijking met wachtlijst- en therapiegroepen, en onafhankelijke monitoring van bijwerkingen. In Engeland besloot NHS England dat puberteitsremmers alleen nog binnen een onderzoeksprotocol beschikbaar zijn (bron). Wie zegt dat zulk onderzoek onmogelijk is, zegt eigenlijk dat de behandeling permanent onbewezen mag blijven.

Waarom gaat het dan door?

Ook de richtlijnen van beroepsverenigingen bieden weinig houvast. De Cass Review concludeerde dat WPATH in zijn achtste richtlijn de sterkte van het bewijs overschat, in plaats van te vermelden dat aanbevelingen op consensus van clinici berusten (bron). In maart 2024 publiceerde de Amerikaanse denktank Environmental Progress uitgelekte berichten van een intern forum van WPATH; volgens de denktank laten die zien dat leden weten dat minderjarigen de levenslange gevolgen van de behandelingen niet kunnen overzien (bron). Vragen om deugdelijk bewijs is geen aanval op patiënten: het is de kern van goede geneeskunde.

Het oordeel van de Gezondheidsraad

Naar aanleiding van twee moties uit de Tweede Kamer vroeg de minister van VWS de Gezondheidsraad om advies over de transgenderzorg voor jongeren. Dat advies verscheen op 30 juni 2026. De Gezondheidsraad concludeert dat de behandeling past binnen het gezondheidsrechtelijk kader en noemt de Nederlandse zorg zorgvuldig ingericht. Tegelijk stelt de raad dat de systematische reviews het erover eens zijn dat de bewijskracht laag tot zeer laag is, dat de effecten op cognitie en vruchtbaarheid onvoldoende zijn onderzocht en dat gegevens over de lange termijn ontbreken. Ook merkt de raad op dat de behandeling in Engeland en Zweden nog alleen in onderzoeksverband beschikbaar is (bron). Nederland blijft zo werken met een behandeling die rust op studies van eigen bodem, die internationaal juist het middelpunt van de discussie vormen. Een land dat het protocol uitvond, zou ook voorop moeten lopen in de kritische toetsing ervan.

Het volledige dossier over het Dutch Protocol — oorsprong, evaluaties en kritiek — staat op dutchprotocol.nl.

Het medische dossier over puberteitsremmers — werking, risico's en de internationale heroverweging — staat op puberteitsremmers.nl.

Cijfers per ingreep — complicaties, uitkomsten en prevalentie, met bron — vind je op genderrisico.nl.