Van rede naar ideologie: hoe het Collège de France twintig jaar vooruitgang verspeelde

Twintig jaar geleden organiseerde het Collège de France, al eeuwenlang het boegbeeld van de Franse wetenschap, een symposium met de veelzeggende titel 'Croyance, raison et déraison' — geloof, rede en onrede. De inzet was helder: hoe gaat wetenschappelijke kennis om met overtuigingen die daar haaks op staan, en hoe blijft een instelling overeind wanneer onderzoeksresultaten botsen met wat mensen heilig verklaren? Het Collège de France stelde toen zelf vast dat wetenschappelijke ontdekkingen 'in naam van aloude overtuigingen' kunnen worden aangevochten — en dat juist dat spanningsveld onderzocht moest worden, niet vermeden. Twintig jaar later gebeurde het tegenovergestelde.

Een symposium dat er niet mocht komen

In 2026 stond opnieuw een symposium gepland bij dezelfde instelling, dit keer onder de titel 'L'enfant, cible des idéologies' — het kind, doelwit van ideologieën. Waar het in 2005 ging over de botsing tussen wetenschap en geloof in algemene zin, zou dit symposium zich richten op de druk die kinderen ondervinden van ideologische stromingen, onder meer rond genderidentiteit. Het Collège de France trok de uitnodiging echter in. De officiële reden: het onderwerp zou onverenigbaar zijn met het 'neutraliteitsbeginsel' van de instelling. Psychoanalytica en hoogleraar Céline Masson, een van de initiatiefnemers, beschrijft in een essay voor Genspect hoe die beslissing niet neutraal aanvoelde, maar juist een partijdige ingreep was: een onderwerp werd niet beoordeeld op wetenschappelijke merites, maar simpelweg van tafel geveegd omdat het ongemakkelijk is.

Het symposium ging alsnog door, maar dan verplaatst naar het Palais du Luxembourg, zetel van de Franse Senaat, op 16 oktober 2026. Daar is de belangstelling inmiddels zo groot dat alle plaatsen al zijn volgeboekt — een teken, stelt Masson, dat de vraag naar dit debat springlevend is, ook al wil een academische topinstelling er haar naam niet meer aan verbinden.

De spookbeelden van het Lysenkoïsme

Masson trekt een historische parallel die in Frankrijk nog altijd een gevoelige snaar raakt: het Lysenkoïsme in de Sovjet-Unie. De agronoom Trofim Lysenko verwierp de klassieke genetica en verkocht zijn eigen, wetenschappelijk ongefundeerde theorieën als de enige ideologisch correcte waarheid. Met steun van Stalin — onderzoek van de Russische wetenschapshistoricus Kirill Rossianov uit 1993 brengt die betrokkenheid in detail in kaart — werden afwijkende wetenschappers monddood gemaakt, ontslagen of erger. Ook gerenommeerde Franse wetenschappers, onder wie de verzetsstrijder en bioloog Marcel Prenant, schaarden zich destijds achter Lysenko's ideeën, iets waar zij zich later publiekelijk voor verontschuldigden. 'We zijn misleid', verklaarde een van hen achteraf, een uitspraak die de bioloog Armand de Ricqlès in 2006 optekende in zijn analyse van deze episode.

De vergelijking is niet toevallig. Lysenkoïsme was geen wetenschap die toevallig fout zat; het was ideologie die zich verkleedde als wetenschap, en die zich juist beriep op het hogere belang van de staat om kritiek de mond te snoeren. Masson ziet in de annulering van 2026 een vergelijkbaar mechanisme, zij het in een andere jas: niet een dictatuur die rechtstreeks ingrijpt, maar een instelling die uit zichzelf een onderwerp buiten de wetenschappelijke arena plaatst, met een beroep op 'neutraliteit' als nieuw wachtwoord.

Neutraliteit als nieuw dogma

Het scherpst is Massons observatie dat het beroep op neutraliteit zelf allesbehalve neutraal is. Door een symposium over ideologische druk op kinderen a priori als 'niet-neutraal' te bestempelen, neemt een instelling impliciet al een standpunt in: namelijk dat dit onderwerp te gevoelig, te besmet of te eenzijdig zou zijn om open te bespreken. Daarmee wordt neutraliteit niet langer gebruikt om een podium te bieden aan uiteenlopende wetenschappelijke posities, maar om één positie — die van wie vraagtekens zet bij de huidige gang van zaken rond kinderen en genderideologie — bij voorbaat buiten te sluiten. Fussman, destijds samensteller van de bundel over het symposium van 2005, had het al aangestipt in zijn inleiding uit 2006: een instelling die zich aan serieus debat onttrekt, ondermijnt juist de autoriteit die zij claimt te beschermen.

Pleidooi voor creatieve rationaliteit

Masson, die dit jaar ook het boek 'The Sermon of Hippocrates' publiceerde over de medische en ethische kant van genderzorg aan kinderen, pleit niet voor een terugkeer naar ongebreideld scientisme, noch voor het klakkeloos volgen van identiteitsgedreven sociologie. Haar alternatief is wat zij 'niet-dogmatische, creatieve rationaliteit' noemt: een houding waarin wetenschappers resultaten durven te toetsen, tegenspraak durven te verdragen en een onderwerp niet mijden omdat het maatschappelijk gevoelig ligt. Juist universiteiten en academies, stelt zij, zouden de laatste plek moeten zijn waar dat soort debat wordt gesmoord — niet de eerste.

Dat het symposium alsnog plaatsvindt, zij het in de Senaat in plaats van in de aula van een eeuwenoude kennisinstelling, is voor Masson zowel een overwinning als een waarschuwing. Een overwinning, omdat het bewijst dat de vraag naar open debat niet verdwijnt zodra een instelling de deur sluit. Een waarschuwing, omdat het laat zien hoe snel twintig jaar vooruitgang in wetenschappelijke openheid kan worden teruggedraaid wanneer het ongemakkelijk wordt.

Bronnen

— Céline Masson, 'From Reason to Ideology: How the Collège de France Lost Twenty Years of Progress', Genspect, 5 oktober 2026: genspect.org

— Gérard Fussman, inleiding bij de symposiumbundel 'Croyance, raison et déraison', Collège de France, 2006.

— Armand de Ricqlès, over het Lysenkoïsme in de Franse wetenschap, 2006.

— Kirill Rossianov, onderzoek naar de rol van Stalin bij Lysenko, 1993.

— Céline Masson, 'The Sermon of Hippocrates', 2025.