Veroordeelde neonazi via zelf-ID vrouw en opgeroepen voor vrouwengevangenis

Het voorbeeld: zelf-ID en een vrouwengevangenis

Duitsland, juli 2023: het Amtsgericht Halle veroordeelt de rechts-extremist Sven Liebich tot anderhalf jaar cel zonder voorwaardelijk deel, voor Volksverhetzung (aanzetten tot haat), smaad en belediging (bron). Sinds 1 november 2024 geldt in Duitsland de zelfbeschikkingswet (Selbstbestimmungsgesetz). Wie het geslacht in de registers wil wijzigen, legt een verklaring af bij de burgerlijke stand en meldt dat drie maanden vooraf aan. Een medische verklaring of een beoordeling door een deskundige is niet nodig (bron). Liebich liet eind 2024 het geslacht wijzigen in 'vrouw' en heet sindsdien Marla Svenja (bron).

Het openbaar ministerie in Halle riep Liebich daarna op om de straf uit te zitten in de vrouwengevangenis van Chemnitz. Liebich kwam niet opdagen, er volgde vanaf augustus 2025 een opsporingsbevel, en op 9 april 2026 werd Liebich in Tsjechië aangehouden (bron). Na de uitlevering op 15 juli 2026 werd Liebich eerst naar Chemnitz gebracht en nog dezelfde dag overgeplaatst naar de JVA Zeithain, een gevangenis voor mannen. De leiding van de inrichting in Chemnitz besloot na een afweging van het individuele geval dat plaatsing daar niet kon, en verklaarde (vertaald): 'Voor de plaatsing is de veiligheid beslissend, niet het geslacht.' De Landkreis Saalekreis vroeg in december 2025 aan de rechter om de wijziging van de registratie te corrigeren; in juli 2026 had de rechtbank in Halle daar nog niet over beslist (bron). De Saksische minister van Justitie Constanze Geiert zei dat bij het besluit ook de veiligheid van de vrouwen in de gevangenis van Chemnitz had meegewogen (bron).

Een scenario waarvoor eerder was gewaarschuwd

Bij zelfidentificatie-wetten wijzen critici steeds op hetzelfde risico: een veroordeelde man die de wet gebruikt om in een vrouwengevangenis te komen. In Schotland probeerden parlementsleden tijdens het debat over de Gender Recognition Reform Bill zedendelinquenten uit te sluiten van een wettelijke geslachtswijziging; die amendementen werden verworpen. In januari 2023 werd Isla Bryson veroordeeld voor twee verkrachtingen, gepleegd in 2016 en 2019 toen Bryson nog als man bekendstond onder de naam Adam Graham; de transitie begon in afwachting van het proces. Bryson werd eerst in de vrouwengevangenis Cornton Vale geplaatst, gescheiden van andere gevangenen, en twee dagen later overgebracht naar een mannenafdeling van HMP Edinburgh. Daarna besloot Schotland dat nieuw veroordeelde of in voorlopige hechtenis genomen transgender gevangenen eerst worden geplaatst volgens hun geboortegeslacht. De Schotse regering zei dat de zaak los stond van de genderwet, die de Britse regering had tegengehouden (bron). Twee jaar later volgde in Duitsland een zaak met hetzelfde patroon.

Waarom dit een systeemfout is, geen incident

• De wet kent geen filter. De zelfbeschikkingswet vraagt een verklaring en een aanmelding vooraf, maar geen beoordeling door een deskundige (bron). Een registratie zonder toets kan niet onderscheiden tussen een oprechte aanvraag en een strategische. Dat is geen uitvoeringsprobleem; het is het ontwerp.
• De prikkel is asymmetrisch. Voor wie kwaad wil, is de mogelijke winst groot (toegang tot ruimtes voor vrouwen) en de drempel laag (één verklaring).
• De rekening ligt bij vrouwen. In Engeland en Wales heeft volgens het Britse ministerie van Justitie bijna 60 procent van de vrouwelijke daders huiselijk geweld meegemaakt (bron). Wie juist daar één verklaring als toegangsbewijs accepteert, haalt de bescherming weg waar die het meest nodig is.

Van 'gebeurt nooit' naar 'incident'

Wie zo'n wet verdedigt, loopt het risico van een redenering die altijd klopt. Zolang een misbruikscenario niet is voorgekomen, is het theoretisch; zodra het wel gebeurt, is het een uitzondering die geen herziening rechtvaardigt. De claim verandert, de conclusie niet. Een positie waarin geen enkele uitkomst als weerlegging telt, valt niet meer te toetsen. En wie het geval aanhaalt, is dan niet degene die het probleem veroorzaakt: dat is de veroordeelde die de regel gebruikte.

Wat een zorgvuldige regeling zou doen

Niemand hoeft te kiezen tussen waardigheid voor transgender personen en veiligheid voor vrouwen. Nederland vraagt bij een wijziging van het geslacht in de geboorteakte nog altijd een verklaring van een deskundige, die de verklaring niet afgeeft als er gegronde reden is te twijfelen aan de overtuiging van de aanvrager (bron). In Engeland en Wales mogen transvrouwen met mannelijke geslachtsdelen, en transvrouwen die voor zeden- of geweldsdelicten zijn veroordeeld, niet in een vrouwengevangenis worden geplaatst (bron). Duitsland laat de registratie over aan de verklaring. Over plaatsing in een gevangenis gaat de zelfbeschikkingswet niet; in Saksen regelen de gevangeniswet van de deelstaat en de bijbehorende voorschriften dat (bron). In de zaak-Liebich kwam het daardoor aan op het oordeel van de leiding van één inrichting, op het moment dat de veroordeelde al was binnengebracht.

Conclusie

De zaak-Liebich laat zien waarvoor critici van zelfidentificatie waarschuwden: een veroordeelde die onder de nieuwe wet als vrouw geregistreerd staat en wordt opgeroepen voor een vrouwengevangenis. Dat Liebich uiteindelijk in een mannengevangenis terechtkwam, was niet de verdienste van de zelfbeschikkingswet, maar van een besluit van de gevangenisleiding achteraf. Als een wet zo'n uitkomst mogelijk maakt, is niet de waarschuwing de propaganda geweest, maar de geruststelling dat het nooit zou gebeuren.